W poszukiwaniu zasad politycznych /24

Wspólnota moralna 

Wydaje się, że działania moralne powinny dotrzeć do dobra moralnego (osobowego) zawartego w samym człowieku, powinny je ujawnić, pokazać i wydobyć, a także rozwinąć w najwyższym stopniu. Dziś jako takie dobro wskazalibyśmy z pewnością ludzką godność. Chodziłoby o osobową godność człowieka. W naszych relacjach z ludźmi, w naszych działaniach wobec nich musimy zawsze szanować godność człowieka. Poszanowanie tej godności wydaje się być właśnie celem i zadaniem moralności. Działania moralne muszą szanować godność każdego człowieka. Wspólnota moralna jako wspólnota moralnego działania powinna być zatem nakierowana i skupiona na ludzkiej godności. Działania moralne, aby być moralnymi, muszą dotyczyć godności zawartej w każdym człowieku.

Czym jest ta godność? To nie jest do końca jasne. Lepiej chyba znamy działania, które dotyczą tej godności. Na pewno powiemy, że wiara i miłość najlepiej wypełniają godność człowieka, że wiara i miłość są bezpośrednio zwrócone ku godności i osobie człowieka. Wiara i miłość dotyczą nawet Osoby Boga (Chrystusa). Wiara w człowieka i miłość do niego obejmują ludzką godność i rozwijają ją, zarówno w tych, których dotyczą, jak i w nas samych. Mówimy przecież, że człowiek jest godny miłości. Jest również godny naszej wiary. Nie można zwątpić w człowieka, gdyż wtedy skazalibyśmy go na straty.

Z tych moralnych działań powstaje szczególna wspólnota między ludźmi – wspólnota moralna. O ile bowiem zwykłe działania praktyczne są zwrócone do jakiegoś zewnętrznego celu (coś wytwarzamy lub osiągamy), to działania moralne są zwrócone do samego człowieka i zmierzają ku jego godności. Mówimy więc, że człowiek jest celem działania, a nie środkiem. Właściwie tym celem jest godność człowieka jako szczególne dobro zawarte w nim samym. Chodzi tutaj o szczególną rangę ludzkiego bytu jako bytu osobowego. Godność wyraża najwyższą rangę osobowego dobra człowieka. To osobowe dobro domaga się również szczególnego odniesienia, czyli afirmacji jako bezwzględnego chcenia oraz akceptacji jako bezwzględnego uznania. To właśnie człowiek jest wart afirmacji, gdyż stanowi bezwzględne dobro. Działania moralne mają więc szczególny charakter, gdyż tylko one docierają do tego, co w człowieku jest osobowe. Jedynie działania moralne są działaniami osobowymi. Działania moralne prowadzą ponadto do osobowego rozwoju człowieka. Człowiek potrzebuje osobowego rozwoju (osobowego stawania się – fieri personale), aby mógł w pełni siebie zrealizować, aby mógł siebie spełnić. Bez osobowego spełnienia siebie człowiek pozostaje tylko rozumnym zwierzęciem. Pozostając rozumnym zwierzęciem, człowiek może działać w sposób rozumny, na podstawie swojego myślenia, może działać w sposób wolny, na mocy wolnego wyboru. Działając w ten sposób człowiek może opanowywać przyrodę i polepszać warunki swojego życia, ale nigdy nie osiągnie osobowego spełnienia (i osobowego bytu, czyli ludzkiej egzystencji). Do tego jest potrzebna moralność i moralne działanie. Ale tutaj nie wystarczy filozofia i etyka. Nie wystarczą do tego różne teorie etyczne. Potrzebne jest jeszcze doświadczenie ludzkiej godności jako realnego osobowego dobra. To może nam zapewnić jedynie spotkanie z Bogiem (z Chrystusem).

Zastanówmy się teraz, jak przejawia się w naszym życiu wspólnota działania. Czy jest to jednolita realność, czy może posiada odrębne postaci, które łatwo da się wyróżnić? Otóż wydaje się, że wspólnota działania występuje i przejawia się na różnych poziomach, co jest związane z działaniem poszczególnych władz naszej duszy. Już poprzednio rozważaliśmy wspólnotę miłości związaną z działaniem woli. Dzisiaj analizując całościowo duchowość człowieka, czyli ducha przejawiającego osobę, powiemy, że trzeba uzupełnić te rozważania o wspólnotę życia (czyli wziąć pod uwagę całą sferę uczuciowości) oraz o wspólnotę dialogu i mowy serca (czyli o sferę umysłową – rozum ludzki).

Wspólnota miłości oparta jest na osobowej relacji miłości, ale wyraża się poprzez siłę i potęgę woli, która stanowi duchową moc człowieka. Ta siła i moc woli płynie z osobowego dobra, którego wola może zapragnąć pod wpływem wezwania sumienia. Osobowe dobro pociąga nas do siebie nadając moc naszemu działaniu. Dobro wywołuje chcenie i pragnienie woli. Dzięki chceniu dobra możemy działać w sposób moralny, bo to właśnie chcenie osobowego dobra sprawia i przyczynuje moralne działanie. Chcenie dobra stanowi wewnętrzną zasadę działania woli. Dzięki temu wola jest w stanie podejmować moralne czyny, gdyż chcenie dobra stanowi podstawę dalszych dobrych wyborów. Bez takiego chcenia wybory dobrych działań byłyby przypadkowe. Abyśmy mogli podejmować dobre decyzje i dokonywać dobrych wyborów, musimy dysponować pragnieniem i chceniem dobra bezwzględnego. Tylko dobro osobowe jest dobrem bezwzględnym. Dlatego czyn moralny wywołany przez osobowe dobro jest czynem dobra. Możemy powiedzieć, że jest czynem osobowego dobra, gdyż został wywołany przez chcenie osobowego dobra. Pragnienie dobra daje naszemu działaniu siłę i moc – właśnie siłę moralną. Działanie zyskuje wtedy siłę, która jest pewnością działania, pewnością, że robię coś dobrego. Jest to właśnie pewność i prawość działania , a nie słuszność poznania. Nie jest to wiedza i jej siła, ale jest to siła i moc woli, która dobrze działa. Jest to siła dobrego działania. Moralne działanie, czyli działanie moralnie dobre, niesie ze sobą moralną siłę – prawość i pewność działania.

Moralne działanie wiąże nas z innymi ludźmi. Działanie moralne wiąże nas z osobowym dobrem zawartym w drugim człowieku. Poprzez czyn moralny oddziałujemy na dobro drugiego człowieka. To nasze osobowe dobro pragnie dotrzeć i spotkać dobro osobowe drugiego człowieka. W moralności jedno dobro pragnie się spotkać z drugim dobrem. Potocznie mówimy, że człowiek pragnie zrobić coś dobrego dla innego człowieka. Pragniemy w ten sposób służyć człowiekowi ze względu na osobowe dobro. W moralnym czynie afirmujemy osobowe dobro, czyli miłujemy człowieka z racji osobowego dobra. Moralny czyn łączy więc dobro jednego człowieka z dobrem drugiego. Tym samym staje się on urzeczywistnieniem osobowej relacji miłości. Dzięki moralnym działaniom powstaje między ludźmi wspólnota moralna – wspólnota moralnego działania. Wspólnota moralna utwierdza człowieka w dobrym działaniu, w prawości. Wspólnota moralna daje nam siłę dobrego działania. Ta siła i prawość ma charakter wychowawczy. Tylko doświadczając samemu siły i prawości moralnej możemy się nauczyć działać moralnie, czyli możemy zostać zachęceni do takiego działania. Dlatego właśnie moralność pełni ważną rolę wychowawczą. Człowieka można wychowywać tylko poprzez moralne działanie.