W poszukiwaniu zasad politycznych /Wstęp

Politycy zostali powołani do działania, a nie do debatowania. Działanie musi być oparte na rozumieniu rzeczywistości. Natomiast debatowanie jest oparte tylko na myśleniu. Dlatego działanie przeciwstawia się myśleniu. Pomyśleć możemy sobie niestworzone rzeczy, lecz działać musimy w sposób realny. Jeżeli zaczynamy opierać nasze działania na myśleniu, to ostatecznie dochodzimy do pozornych działań.

Ludziom zawsze wydawało się, że są w stanie wymyślić coś lepszego niż to, co otrzymaliśmy w darze od Boga lub natury. Dlatego nieustannie poszukują doskonałych rozwiązań w sferze społecznej. Niemal od początku próbowano stworzyć doskonałe państwo, dziś powiedzielibyśmy raczej społeczeństwo.

Tworzenie instytucji społecznych nie ma charakteru osobowego, lecz opiera się na naszym ludzkim myśleniu. Otóż zgodność w myśleniu, choć posiada postać łączności duchowej nie jest w stanie stworzyć wspólnoty osobowej. Toteż ustrój polityczny państwa zależy od myślenia jego przywódców i obywateli-wyborców. Ostatecznie chodzi o wiedzę na temat człowieka i jego natury. Dlatego już Grecy zdawali sobie sprawę, że potrzebna jest odpowiednia wiedza o człowieku i zaczęli uprawiać filozofię.

Filozofowie całe wieki analizowali sytuację społeczną człowieka. Doszli do wniosku, że albo człowiek jest doskonały, czyli działa najlepiej jak potrafi, albo ludzkie działania wymagają ciągłej kontroli, czyli sprawnego zarządzania. Stąd powstały dwie przeciwstawne teorie polityczne. Jedna twierdzi, że społeczeństwo powstało na skutek działań poszczególnych ludzi, które to działania łączą się i komasują tworząc wspólnotę społeczną oraz ogólny dobrobyt społeczny. Natomiast druga teoria twierdzi, że społeczeństwo powstało jako twór i emanacja władzy politycznej i jej decyzji. To oznacza, że główny wpływ na społeczeństwo ma ustrój państwowy, czyli inaczej mówiąc instytucja państwa i prawa.

To pokazuje, że społeczeństwo powstaje jako wspólnota działania albo jako wspólnota myślenia. Ludzkie myślenie jest w stanie powołać do życia różne instytucje i organizacje, których działalność będzie wyznaczana przez prawo. Toteż wydaje się, że prawo stanowione przez człowieka lub przez daną społeczność można uznać za pierwotną postać wspólnoty myślenia. Przynajmniej widzimy, że prawo jako poznane i uznane przez tych, których dotyczy, funkcjonuje na sposób wspólnoty myślenia wszystkich uczestników.

Wspólnotą myślenia będzie także wspólnota poglądów. Taką wspólnotę tworzą dzisiaj media, które reprezentują określone poglądy. Dlatego w przypadku mediów mamy do czynienia z propagandą różnych poglądów. A wówczas taką sytuację można już nazwać wspólnotą ideologiczną. Jeśli się dobrze przyjrzeć, to okaże się, że te wszystkie kręgi myślenia są ze sobą ściśle powiązane. Łączy je właśnie bezwzględna wiara w myślenie oraz w tworczość myślenia. We współczesnym społeczeństwie kreatorami myślenia stały się przede wszystkim media, a już sprawą całkiem drugorzędną jest to, o jakie myślenie tutaj chodzi (lewicowe czy prawicowe). Czwarta władza polega więc na manipulowaniu myśleniem, a dzięki temu na manipulowaniu tzw. opinią społeczną. W ten sposób wmawia się ludziom, że w życiu najważniejsze jest myślenie, bo przecież ono rządzi światem. Niestety ludzie zbyt łatwo dają się na to nabrać, gdyż chcą być tacy nowocześni. 

Żeby osiągnąć realne spełnienie swojego człowieczeństwa, trzeba odrzucić myślenie i przejść do rozumienia realności (czyli rzeczywistości). Człowiek musi przede wszystkim zrozumieć siebie, a nie tylko myśleć o sobie lepiej lub gorzej. Myślenie niczego tutaj nie załatwi, musimy podjąć realne działania.

 [wspólnota myślenia/ myślenie w polityce/ myślenie kontra rozumienie/ rozumienie rzeczywistości]

Przezwyciężeniem wspólnoty myślenia może być wspólnota dialogu. Dialog jest już tym działaniem, które wykracza poza myślenie, ponieważ dialog wymaga najpierw przedstawienia dwóch rozumień a następnie uzgodnienia poglądów na bazie rozumienia. Nasze myślenie wcale nie musi prowadzić do prawdy, gdyż prawda nie określa, ani nie ogranicza myślenia. Natomiast dialog powinien doprowadzić do osiągnięcia jakiejś zgodności w zakresie prawdy i rozumienia rzeczywistości. Dlatego dialog wydaje się być lekarstwem na wszelkie wynaturzenia myślenia (np. ideologiczne). Ale to musi być szczery i głęboki dialog, a nie zwykła wymiana poglądów, która do niczego nie prowadzi, jak to mamy dzisiaj w mediach. Taka wymiana poglądów polega jedynie na przedstawieniu własnego stanowiska i skrytykowaniu poglądów przeciwnika. Prawdziwy dialog zawsze poszukuje porozumienia. Dlatego do dialogu może dojść wówczas, gdy posiadamy jakieś rozumienie rzeczywistości. Z samego myślenia nie sposób stworzyć dialogu.

    [wspólnota dialogu/ dialog i porozumienie/ dziś i dawniej]

Ustrój demokratyczny, który powstał w Grecji, odwoływał się do poznania natury człowieka. Chodziło więc o podstawy filozoficzne albo raczej etyczne. Traktowano człowieka jako istotę rozumną. Wynikało stąd poszanowanie każdego obywatela i przyznanie mu równych praw. Równość wobec prawa wynikała z równości w zakresie ludzkiej natury.

Nasza demokracja również odwołuje się do zasad naturalnej równości (równości w zakresie natury), ale jeszcze bardziej wyeksponowała wolność działania człowieka. Dlatego prawa człowieka sformułowane w XX wieku miały stać bardziej na straży wolności człowieka niż na straży równości. Każdy człowiek rodzi się wolny i równy. Ale cała późniejsza działalność człowieka jest już oparta na wolności a nie równości. Przecież nie ma równości działań. Jednak trzeba zauważyć, że wolność działań człowieka stoi w konflikcie z ustrojem państwowym, ponieważ państwo stara się wszystko kontrolować. Dlatego państwo prawa działa zawsze na swoją korzyść (w swoim własnym interesie). Współczesne państwo prawa nawiązuje do tradycji greckiej i rzymskiej, czyli do prawa cywilnego. Natomiast współczesne państwa muzułmańskie są również państwem prawa tyle, że chodzi tutaj o prawo religijne (koraniczne prawo szariatu).

Czy państwo prawa można pogodzić z podejściem personalistycznym? Personalizm zakłada, że wolność człowieka polega na sprawczej podmiotowości. Człowiek jest więc sprawcą swoich działań i czynów. Dawniej w scholastyce mówiono, że człowiek jest panem i władcą swoich działań. Ta sprawcza wolność wiąże się już bezpośrednio z odpowiedzialnością. Człowiek jest odpowiedzialny za swoje czyny. Jest odpowiedzialny przed społecznością, w której żyje. Właśnie na tej podstawie zostało stworzone prawo jako regulacja postępowania człowieka. Prawo określa zatem stosunki społeczne człowieka. Chodzi przede wszystkim o relacje człowieka względem społeczności. Mamy więc prawo rodzinne, które porządkuje postępowanie i działanie na gruncie wspólnoty rodzinnej. Mamy dalej prawo cywilne i karne, które porządkuje postępowanie i działanie na gruncie szerszej wspólnoty lokalnej. Mamy wreszcie prawo określające postępowanie wobec narodu (potępienie i infamia zdrajcy narodu). Dlatego prawo towarzyszyło człowiekowi od początku tworzenia cywilizacji oraz powstawania wspólnot społecznych – rodziny, wioski i miasta, plemienia i narodu.

Wydaje się, że przemawiając do ludzi Bóg posłużył się tym naturalnym dorobkiem społecznym człowieka. Jak uczy tradycja biblijna, nastąpiło przekazanie narodowi żydowskiemu prawa Bożego w formie Dekalogu. Dziś możemy stwierdzić, że to Prawo wykraczało poza funkcję regulacji stosunków społecznych, gdyż stało się prawem chroniącym osobę człowieka. Jednak Żydzi nie dostrzegali tego powszechnego wymiaru Prawa Bożego, traktując je jako religijne prawo narodowe ( prawo narodu wybranego – Izraela). W religii judaizmu najważniejsza jest wspólnota narodowa. Dlatego religia żydowska poszła w stronę rozwoju przepisów prawnych. To miało cementować wspólnotę narodową. Mówiąc krótko – religia stała się prawem.

Natomiast w islamie, który powstawał wśród plemion koczowniczych, prawo religijne stało się spoiwem władzy politycznej. Religia stała się narzędziem władzy politycznej, zaś władza polityczna określała się poprzez prawo religijne. Mamy więc wyraźne upolitycznienie religii, tak jak w judaizmie mieliśmy do czynienia z unarodowieniem religii. Otóż w chrześcijaństwie początkowo zanika ten silny nacisk na funkcję społeczną prawa, ponieważ głównym wyznacznikiem postawy moralnej i religijnej staje się przykazanie miłości (miłości Boga i bliźniego). Dlatego chrześcijaństwo, inaczej niż islam, nie tworzyło instytucji politycznych lecz wyznaniowe wspólnoty religijne (kościoły). Dopiero gdy chrześcijaństwo stało się w Cesarstwie Rzymskim religią państwową, wtedy przybrało postać instytucji politycznej (również jakąś formę władzy zwierzchniej), aż po powstanie państwa kościelnego. Jednak błędem jest przypisywanie religii chrześcijańskiej (zwłaszcza katolickiej) charakteru politycznego. Kościół zawsze pozostawał wspólnotą osobową. Każda religia posiada silne wpływy społeczne, gdyż stanowi powołanie osoby ludzkiej. Trudno wyobrazić sobie życie osobowe bez religijności. To jest niemożliwe. Religia jest wyrazem aktywności człowieka jako osoby i jego odniesienia do Osobowego Boga. Religia ukazuje nam cel życia człowieka i nadaje ziemskiemu bytowaniu człowieka sens i znaczenie. Człowiek religijny wierzy, iż nie jest przypadkowym efektem rozwoju świata cielesnego, lecz Bożym stworzeniem, które jest godne obcowania z Osobowym Bogiem. Dlatego Dekalog jako Prawo Boże jest wyrazem praw osoby ludzkiej, a nie tylko przejawem naturalnego prawa ludzkości.

    [rozważania o prawie/ teoria autonomicznego prawa]

W życiu społecznym najważniejsze jest wspólne działanie. Człowiek jest bytem aktywnym,  czyli powołanym do działania. Większość działań człowieka przebiega na gruncie społecznym. Są to działania podejmowane wspólnie z innymi ludźmi. Należy się zastanowić, co decyduje o tym, że możemy współdziałać w grupie lub we wspólnocie.

    [wspólnota działania/ wspólnotowa teoria społeczna]

W poszukiwaniu zasad politycznych /1

Politycy zostali powołani do działania, a nie do debatowania. Działanie musi być oparte na rozumieniu rzeczywistości. Natomiast debatowanie jest oparte tylko na myśleniu. Dlatego działanie przeciwstawia się myśleniu. Pomyśleć możemy sobie niestworzone rzeczy, lecz działać musimy w sposób realny. Jeżeli zaczynamy opierać nasze działania na myśleniu, to ostatecznie dochodzimy do pozornych działań.

Ludziom zawsze wydawało się, że są w stanie wymyślić coś lepszego niż to, co otrzymaliśmy w darze od Boga lub natury. Dlatego nieustannie poszukują doskonałych rozwiązań w sferze społecznej. Niemal od początku próbowano stworzyć doskonałe państwo, dziś powiedzielibyśmy raczej społeczeństwo.

Tworzenie instytucji społecznych nie ma charakteru osobowego, lecz opiera się na naszym ludzkim myśleniu. Otóż zgodność w myśleniu, choć posiada postać łączności duchowej nie jest w stanie stworzyć wspólnoty osobowej. Toteż ustrój polityczny państwa zależy od myślenia jego przywódców i obywateli-wyborców. Ostatecznie chodzi o wiedzę na temat człowieka i jego natury. Dlatego już Grecy zdawali sobie sprawę, że potrzebna jest odpowiednia wiedza o człowieku i zaczęli uprawiać filozofię.

Filozofowie całe wieki analizowali sytuację społeczną człowieka. Doszli do wniosku, że albo człowiek jest doskonały, czyli działa najlepiej jak potrafi, albo ludzkie działania wymagają ciągłej kontroli, czyli sprawnego zarządzania. Stąd powstały dwie przeciwstawne teorie polityczne. Jedna twierdzi, że społeczeństwo powstało na skutek działań poszczególnych ludzi, które to działania łączą się i komasują tworząc wspólnotę społeczną oraz ogólny dobrobyt społeczny. Natomiast druga teoria twierdzi, że społeczeństwo powstało jako twór i emanacja władzy politycznej i jej decyzji. To oznacza, że główny wpływ na społeczeństwo ma ustrój państwowy, czyli inaczej mówiąc instytucja państwa i prawa.

To pokazuje, że społeczeństwo powstaje jako wspólnota działania albo jako wspólnota myślenia. Ludzkie myślenie jest w stanie powołać do życia różne instytucje i organizacje, których działalność będzie wyznaczana przez prawo. Toteż wydaje się, że prawo stanowione przez człowieka lub przez daną społeczność można uznać za pierwotną postać wspólnoty myślenia. Przynajmniej widzimy, że prawo jako poznane i uznane przez tych, których dotyczy, funkcjonuje na sposób wspólnoty myślenia wszystkich uczestników.

Wspólnotą myślenia będzie także wspólnota poglądów. Taką wspólnotę tworzą dzisiaj media, które reprezentują określone poglądy. Dlatego w przypadku mediów mamy do czynienia z propagandą różnych poglądów. A wówczas taką sytuację można już nazwać wspólnotą ideologiczną. Jeśli się dobrze przyjrzeć, to okaże się, że te wszystkie kręgi myślenia są ze sobą ściśle powiązane. Łączy je właśnie bezwzględna wiara w myślenie oraz w tworzenia myślenia. We współczesnym społeczeństwie kreatorami myślenia stały się przede wszystkim media, a już sprawą całkiem drugorzędną jest to, o jakie myślenie tutaj chodzi (lewicowe czy prawicowe). Czwarta władza polega więc na manipulowaniu myśleniem, a dzięki temu na manipulowaniu tzw. opinią społeczną. W ten sposób wmawia się ludziom, że w życiu najważniejsze jest myślenie, bo przecież ono rządzi światem. Niestety ludzie zbyt łatwo dają się na to nabrać, gdyż chcą być tacy nowocześni.

Żeby osiągnąć realne spełnienie swojego człowieczeństwa, trzeba odrzucić myślenie i przejść do rozumienia realności (czyli rzeczywistości). Człowiek musi przede wszystkim zrozumieć siebie, a nie tylko myśleć o sobie lepiej lub gorzej. Myślenie niczego tutaj nie załatwi, musimy podjąć realne działania.

W poszukiwaniu zasad politycznych /2

Wspólnota myślenia

Również wspólnota kulturowa posiada charakter wspólnoty myślenie. Wspólne myślenie jest czymś zmiennym, nietrwałym i ulotnym. Nawet jeśli zgadzamy się z czyimś zdaniem lub poglądem, to nasze myślenie podlega nieustannym zmianom. Oczywiście w kulturze udaje się utrwalić nasze wspólne myślenie w postaci różnych wytworów (literatury lub sztuki – np. filmu, spektaklu teatralnego, reklamy lub teledysku, książki, piosenki, muzyki, obrazu lub instalacji). Ale nasza łączność z wytworami sztuki jest ograniczona czasem i przestrzenią. Abyśmy mogli przeżywać dzieła i dokonania sztuki, musimy się znaleźć w odpowiednim miejscu i w odpowiednim czasie. Możemy też porozmawiać z kimś o swoich lub jego przeżyciach. Ale wiemy doskonale, że nie da się trwać stale w stanie euforii i zachwytu dla dzieła sztuki. Mamy swoje ulubione dzieła (mój ulubiony Giorgione), może nawet chętniej i częściej do nich wracamy. Ale to wszystko, na co nas stać. Oczywiście staramy się przekazywać sobie swoje odczucia i przeżycia. Ale nawet jedność lub tożsamość przeżywania, jeśli w ogóle jest możliwa, nie powoduje realnych skutków i nie tworzy prawdziwej wspólnoty. Jeśli jesteśmy na koncercie lub wystawie, to wydaje się nam, że przeżywamy faktyczną łączność z innymi odbiorcami. Otóż dzieła sztuki mogą wywoływać w nas takie samo przeżywanie lub myślenie, ale nic więcej. Jeśli ulicą idzie pochód skandujący – „Precz z komuną” – i wszyscy razem przeżywają euforię wolności, to nie znaczy jeszcze, że tworzą realną wspólnotę. Po prostu wszyscy razem myślą to samo lub podobnie, albo wyrażają tę samą myśl i przeżywają tak samo zaistniałą sytuację. Ale potem idą do domu i każdy robi coś innego.

Wspólnota myślenia wydaje się łączyć czasami ludzi w sferze świadomości, ale zawsze jest to tylko takie samo myślenie, które może być oczywiście przeżywane jako głęboka więź duchowa. Jednak poza tym wspólnym myśleniem i przeżywaniem nie pojawia się nic więcej. Na czymś takim nie da się zbudować realnej wspólnoty. To mogą być jedynie wspólne zainteresowania lub hobby. Powstają nawet kluby lub stowarzyszenia, które łączą i grupują ludzi o podobnych zainteresowaniach, ale są to wyłącznie wspólnoty czysto myślne (intencjonalne), czyli instytucje i organizacje, wymyślone dla uporządkowania i zgrupowania działań wielu różnych ludzi.

Jeżeli żyjemy jedynie na poziomie świadomości, to łączność albo tożsamość myślenia i przeżywania wydaje się nam najgłębszą wspólnotą, jak mówimy – wspólnotą duchową. Ale nie jest to jeszcze realna wspólnota duchowa, ponieważ jedność przeżyć w świadomości nie skutkuje jeszcze czymś realnym, to znaczy nie prowadzi jeszcze do niczego. Realną wspólnotą ducha będzie dopiero wspólnota moralna. Ponieważ dopiero nasza czyny moralne są zwrócone do duchowej realności człowieka i wywołują tam realne skutki w postaci zrodzenia prawdy lub dobra, albo pomnożenia ich. Osobowa prawda i osobowe dobro – to dopiero jest duchowa realność człowieka. Realnością człowieka jest bowiem istnienie, które przejawia się i wyraża w osobowej prawdzie i osobowym dobru, a także osobowym pięknie. Dopiero gdy dosięgamy i dotykamy osobowej prawdy, osobowego dobra i osobowego piękna, nasze czyny nabierają mocy sprawczej i trwale przemieniają naszą realność, naszą duchowość. Dopiero moralność nadaje realny charakter naszym działaniom, naszemu myśleniu i naszym decyzjom. Tylko moralne odrodzenie poprzedzone religijnym nawróceniem może trwale przemienić człowieka i związać go z drugą osobą realnymi więzami. Dopiero wówczas zaczyna przemawiać nasza własna osoba. Przemawia do nas i do innych w słowie prawdy i działa w czynie dobra. A więc gdy ludzie spotkają się jako osoby w prawdzie i dobru (w pięknie), dopiero wtedy wzajemne powiązania się utrwalają i nabierają realności samej osoby. Nie ma trwalszych powiązań między ludźmi. Dopiero osoby mogą tworzyć realną wspólnotę ducha. Dokonuje się to dzięki moralnemu działaniu osoby (czyli dzięki działaniu osobowej prawdy i osobowego dobra, także osobowego piękna). Wtedy szanujemy osobową godność człowieka, a gdy szanujemy tę godność człowieka, gdy akceptujemy jego osobową prawdę i gdy afirmujemy jego osobowe dobro, gdy upodobaliśmy sobie w jego osobowym pięknie, to wtedy osiągamy i chwytamy realność drugiego człowieka.

Moralne czyny, w przeciwieństwie do myślenia, wywołują realne skutki. Moralne czyny realnie przemieniają człowieka. Nadają jego duchowości nowy wymiar. Moralne czyny tworzą i budują realny wymiar ludzkiej duchowości. Jest to wymiar osobowy. To dzięki słowu prawdy i czynowi dobra nasza duchowość się urealnia i osiąga poziom osobowy. To poprzez słowo prawdy i czyn dobra, a nie poprzez tożsamość myślenia lub jedność przeżywania, staje się i urealnia nasza osoba. Dopiero wówczas duchowość osiąga prawdziwą realność. Myślenie i przeżywanie nigdy nie zbudują realności. Realność przynosi nam prawda, dobro i piękno. To prawda i dobro, także piękno stanowią realność ducha. Dlatego łączność i wspólnota duchowa polega na powiązaniu mocą prawdy i dobra. Dokonuje się to dzięki aktom wiary i miłości. Wiara w pełni akceptuje osobową prawdę, a miłość afirmuje bezwzględnie osobowe dobro. Człowiek jako osoba łączy się i jednoczy z drugą osobą dzięki aktom wiary i miłości. Wiara i miłość stanowią czyny naprawdę osobowe i skierowane do drugiej osoby. Wiara i miłość są czynami w pełni moralnymi i stanowią samą podstawę moralności. Nie będzie moralności bez wiary i miłości. Możemy więc powiedzieć, że to wiara i miłość wyznaczają wspólnotę moralną, czyli trwałą wspólnotę duchową.

Wspólnotę moralną tworzą zatem czyny moralne skierowane do drugiej osoby, które wyrażają poszanowanie godności osoby. Poszanowanie godności osobowej stanowi akceptacja osobowej prawdy (wiara jako uznanie) i afirmacja osobowego dobra (miłość). Dzięki połączeniu wiary i miłości rodzi się w człowieku mądrość. Możemy więc powiedzieć, że poszanowanie godności jest już skutkiem działania mądrości. To mądrość szanuje człowieka, szanuje go jako osobę. Właśnie w związku z poszanowaniem osoby ludzkiej mądrość określa i wyznacza człowieka jako cel naszego działania i postępowania. To mądrość uznaje człowieka za cel działania i życia rozpoznając w nim bezwzględne dobro, czyli osobową godność. Możemy wtedy powiedzieć, że to mądrość kieruje naszymi działaniami, naszą moralnością.

W poszukiwaniu zasad politycznych /3

Myślenie w polityce

Otóż wydaje się, że w tworzeniu polityki najważniejszą rzeczą jest myślenie polityków. Tego myślenia nie da się ująć w karby filozofii, jak chciał Platon. Ludzkie myślenie posiada nieograniczone możliwości, ale właśnie z tego powodu jest narażone na wszelkie błędy. Ponadto myślenie nie chce się podporządkować żadnym zasadom, gdyż uważa, że samo jest dostateczną zasadą postępowania. Myśleniu brakuje jednak poczucia realności, gdyż nie stanowi ono poznania rzeczywistości. Dlatego myślenie bardzo łatwo wykracza poza zasady moralne oparte na realności. Tylko myślenie potrafi uzasadnić polityczną przemoc i terror. Ono dąży do panowania nad człowiekiem, dlatego skłania się do zdobycia władzy oraz utrzymania jej za wszelką cenę. Takie myślenie przedstawił nam Machiavelli. Widzimy więc, że myślenie jest w stanie zniszczyć słuszność prawa oraz zaprowadzić bezprawie.

Myślenie jest całkiem egoistyczne, dlatego potrafi rozbić wszelkie próby współpracy i współdziałania. Tylko myślenie jest zdolne oderwać człowieka od spraw praktycznych, żeby wywyższyć go chwale samouwielbienia. Ono popycha człowieka do megalomanii. Myślenie ukazuje nam przeróżne sposoby działania, lecz samo nie rozróżnia, które z nich są dobre a które złe. Dla myślącego człowieka wszystko, co jest w stanie pomyśleć albo już pomyślał, jest dobre czy raczej cenne lub wartościowe. A najbardziej wartościowe wydaje mu się to, że sam coś wymyślił.

Dlatego myślenie zamiast doskonalić życie społeczne, pcha je często w ślepą uliczkę dyktatury lub terroru. Nic tak nie pobudza chęci panowania jak megalomańskie myślenie. Ono umie znakomicie posługiwać się intrygami i pomówieniami. Zna wszystkie kłamstwa i oszustwa. Przeto myślenie jest zabójcze dla społecznego działania i współpracy. Myślenie potrafi zabić, czego doświadczył Sokrates. Jego proces opisany przez Platona jest znakomitym przykładem, do czego może doprowadzić zawistne myślenie. W polityce mamy zbyt wiele takiego zawistnego myślenia. Wystarczy posłuchać naszych polityków. 

W poszukiwaniu zasad politycznych /4

Myślenie kontra rozumienie

Niestety łatwiej jest namówić człowieka do złego niż do dobrego. Łatwiej wymyślić każde kłamstwo i oszustwo niż poznać prawdę. Tylko słowo niesie ze sobą prawdę. Ale to musi być żywe słowo prawdy. Nasze dzisiejsze słowa utraciły już kompletnie moc prawdy. Dlatego powinniśmy sięgnąć do samego źródła prawdy, czyli do Chrystusa. Tutaj potrzebne jest wyznanie wiary (czyli Credo), a nie ludzkie myślenie jako cogito. Trzeba na nowo uwierzyć w Słowo Boże, aby pozbyć się złego myślenia.

Dopóki nie uznamy, że zasadą poznawalności (inteligencji) jest Słowo, dopóty nie osiągniemy pełnej wiedzy, czyli mądrości. Źródłem wiedzy o człowieku jest słowo. Słowo jest całościowym rozumieniem człowieka. Jest rozumieniem człowieka w całości. Słowo daje nam zrozumienie powołania człowieka (czyli poznania celu i kresu, ale również początku).

Rozumienie nie jest myśleniem. Rozumienie nie jest także poznaniem empirycznym (czyli zewnętrznym oglądem zmysłowym). Rozumienie jest oglądem wewnętrznym (czyli intellectio lub intellectus). Rozumienie jest poznaniem wewnętrznych zasad i przyczyn. Jest poznaniem wewnętrznej struktury bytu. Rozumienie jest poznaniem nie tylko wewnętrznych składników, ale przede wszystkim jest poznaniem zależności pomiędzy tymi składnikami. Jest poznaniem przyczyn i zasad, które działają w bycie.

Możemy więc nazwać rozumienie poznaniem przyczynowym. Jest to poznanie rzeczywistości poprzez przyczyny i skutki. Może to być poznanie postępujące od strony skutków ku przyczynom lub od strony przyczyn ku skutkom. Rozumienie jest zatem poznaniem zależności przyczynowych, a nie tylko samych elementów składowych (np. wymienienie składników jakiejś  substancji).

Rozumiemy coś wtedy, gdy wiemy, co od czego zależy i od czego pochodzi. Rozumienie jest poznaniem powiązań i zależności. Dla zrozumienia poszczególnych bytów najważniejsze jest poznanie ich zależności przyczynowych oraz ich wewnętrznych zasad i skutków, jakie one wywołują. Jest to zarazem poznanie hierarchii, jaka tworzy rzeczywistość, czyli poznanie porządku – ordo, jak mówili scholastycy. Jest to także poznanie wewnętrznej hierarchii w bycie, czyli poznanie tego, co jest pierwsze i co jest zasadą (principium) oraz poznanie wszystkich dalszych zależności i powiązań, czyli całej wewnętrznej przyczynowości układu ontycznego. Dopiero wtedy możemy mówić o rozumieniu danego bytu. To właśnie o to chodzi, gdy pytamy, kim jest człowiek. W rozumieniu nie chodzi o samą definicję, jak postulowali różni filozofowie. Rozumienie nie jest zdefiniowaniem rzeczy, chociaż arystotelesowska definicja miała wskazywać na wewnętrzne składniki (czyli na formę i materię). Ale określenie samych składników bytu nie daje nam jeszcze pełnego zrozumienia. Skoro mamy definicję człowieka – zwierzę rozumne – to wskazujemy jedynie na dwa różne elementy składowe, ale zupełnie nie wiemy, jaka zależność między nimi zachodzi. Mówiąc wprost nie wiemy, jak się ma zwierzę do rozumności lub rozumność do zwierzęcia, co jest pierwsze a co drugie. Dlatego u Arytotelesa powstawał poważny problem z rozumną duszą, gdyż nie było wiadomo, skąd ona tak naprawdę się bierze. Stąd Arabowie w swoich interpretacjach wprowadzili jeden intelekt czynny dla całej ludzkości (dla wszystkich ludzi).

Rozumienie musi więc pokazywać i wyjaśniać wzajemne zależności. Dopiero wówczas możemy powiedzieć, że coś rozumiemy. Właśnie rozumienie daje nam możliwość wyjaśnienia. Dzięki niemu możemy wyjaśnić działania różnych bytów, a zwłaszcza działania zawartych w nich władz, czyli zdolności do działania. Dlatego jesteśmy w stanie powiedzieć, skąd się biorą różne działania i cała aktywność bytu.

Podstawą rozumienia jest słowo. Słowo prawdy przyjęte w naszym umyśle. Słowo jest bowiem początkiem wszystkiego, dlatego wskazuje od razu na przyczynę. Na początku było Słowo. A Słowo było u Boga i Bogiem było Słowo. Zatem Bóg jest Słowem. Ale to pokazuje zarazem, że Bóg nie jest umysłem (intelektem). Bóg nie może być intelektem. Bóg nie potrzebuje poznania rzeczywistości, które jest przypisane do umysłu (intelektu). Wystarczy, że dzięki Słowu Bóg posiada rozumienie rzeczywistości. Jako Słowo Bóg jest Rozumieniem, czyli Mądrością. Bóg ogarnia sobą wszystkie przyczyny i skutki. Możemy powiedzieć, że wie o przyczynach wszystko, co które wywołują, ponieważ posiada Moc Sprawczą. Boska Moc Sprawcza (czyli Super Aktywność) obejmuje wszystkie przyczyny, a poprzez przyczyny również ich skutki. Dlatego Bóg nie musi posiadać szczegółowej wiedzy o wszystkich rzeczach i zdarzeniach. Wystarczy, że zna, czyli rozumie, naszą aktywność w samych przyczynach.

Dlatego Bóg zna wszystkie nasze dobre uczynki jako czyny dobra, gdyż posiada i zna Dobro i Miłość jako przyczyny sprawcze wszelkiej aktywności. Zna wszystkie nasze prawdziwe wypowiedzi, gdyż posiada i zna samą ich przyczynę w postaci Prawdy i Słowa. Dlatego mówimy, że Bóg widzi wszystko, co jest w nas dobre i prawdziwe i piękne.

Aby poznać zło i grzech, Syn Boży stał się człowiekiem. Właśnie jako człowiek poznał wszystko, co dotyka i dotyczy człowieka, a więc także złe uczynki (oskarżenia, przemoc i cierpienie, wreszcie śmierć). Ale biorąc to wszystko na siebie Chrystus zbawił człowieka od całego zła, jakie się nagromadziło w naszym świecie. Zło nie może wygrać w spotkaniu z dobrem. Boskie Dobro jest w stanie pochłonąć całe zło ludzkości. Bóg posiada nieograniczoną moc (wszechmoc), która może przemienić całe zło, czyli usunąć je i odpuścić. Zło znika w spotkaniu z dobrem, gdyż to dobro jest realne.

Dobro jest realne i posiada moc rozlewania się wokoło (bonum est diffusivum sui). To znaczy, że dobro ma moc dawania. Dobro rozdaje się wokoło. Natomiast zło może jedynie zabierać lub odbierać. Złem jest samo zabieranie (Kto oddaje i zabiera, ten się w piekle poniewiera). Szatan chciał nam wszystko zabrać. Chciał zabrać człowiekowi całe dobro, które otrzymał od Boga. Właściwie udało mu się odebrać człowiekowi osobowe dobro, prawdę i piękno. Jednak Boskie Dobro daje nam wszystko na powrót. Bóg daje nam łaskę, czyli na nowo obdarza nas osobowymi dobrami. Bóg daje nam łaskę, która usuwa całe zło, czyli brak dobra.

Dobro daje się i rozlewa. Bóg daje i rozlewa dobro, ale człowiek musi je przyjąć. Przyjmujący przyjmuje dobro na swoją miarę. Przyjęcie łaski zależy już od nas samych. Dlatego powinniśmy się nauczyć przyjmowania łaski, a nie ją odrzucać. Człowiek jest zdolny przyjąć osobowe dobro, ale musi tego chcieć. Człowiek musi chcieć przyjąć dobro od Boga. Dlatego człowiek powinien się modlić. Musi prosić o łaskę. Bez szczerej prośby człowiek nic nie uzyska. Dzisiaj człowiekowi najtrudniej jest prosić i modlić się. Człowiek przyzwyczaił się, że sam musi wszystko sobie wypracować. Sam ma zadbać o swoją pozycję i swoją przyszłość. Właśnie do tego sprowadza się nasze codzienne życie. Wciąż powtarzamy, że nie ma niczego za darmo. A to już znaczy, że w codziennym życiu nie ma bezinteresowności.

Wiedza filozoficzna od początku zamierzała korzystać z rozumienia rzeczywistości. Filozofia zaczęła bowiem od objaśniania zasad i przyczyn (gr. arche – archai). Od razu więc sięgała do rozumienia nie zdając sobie z tego sprawy. Nie nazywano więc filozofowania rozumieniem. Tradycja filozoficznego poznania i rozumienia rzeczywistości przetrwała do czasów nowożytnych, gdy pojawiła się teoria wiedzy opisowej. Wiedza naukowa stała się empiryczna. Oparcie wiedzy na doświadczeniu zmysłowym pozbawiło ją rozumienia (oglądu rozumiejącego). Okazało się, że można jedynie oglądać rzeczywistość z zewnątrz i opisywać fakty. Toteż pojęcie faktu miało zastąpić dotychczasową kategorię substancji, której nie dało się odnaleźć w doświadczeniu zmysłowym. Ale nowa kategoria faktu stała się tak samo tworem wymyślonym, jakim była substancja – jak uważano.

Zjawił się ten sam problem, czy fakt jest czymś realnym, czy tylko czymś ujętym poznawczo, np. jakimś Kantowskim zjawiskiem. Kant uważał, że to nasze myślenie dokonuje scalenia wrażeń lub wyobrażeń tworząc w ten sposób przedmiot poznania. Zatem ujęcie jakiegoś zjawiska lub faktu w jedno określone pojęcie (np. deszcz) jest tylko działaniem poznawczym. Kant sformułował tezę, że podmiot myślący warunkuje przedmiot, czyli że myśl tworzy przedmioty naszej wiedzy (myślenie tworzy fakty lub zjawiska). Dlatego myślenie stało się głównym i podstawowym warunkiem poznania naukowego. Bez myślenie nie byłoby według Kanta poznania. Myślenie stało się w ten sposób zasadą poznawalności. Powiemy zatem, że wygrało batalię poznawczą z rozumieniem. Odtąd już myślenie rządzi poznaniem, a rozumienie przestało być w ogóle potrzebne.

Kant był zafascynowany Newtonowską fizyką. Zainteresował go fakt, że doświadczenie zmysłowe (jako coś zewnętrznego) można ująć w kategorie matematyczne (czyli we wzory matematyczne). Jak to jest w ogóle możliwe? Kant pytał, jak są możliwe sądy syntetyczne a priori? Jak to się dzieje, że matematyka może opisywać fakty i wydarzenia fizyczne poznawane doświadczalnie (czyli a posteriori)? Przecież matematyka uchodziła do tej pory za wiedzą czysto rozumową. Wydaje się, że właśnie dlatego zasadniczą rolę w tworzeniu przedmiotu zjawiskowego Kant przypisał myśleniu, uznając, że to nasze myślenie dokonuje syntezy i tworzy jeden przedmiot z danych zmysłowych (z wyobrażeń).

Można powiedzieć, że Newtonowskie myślenie określiło i zbudowało nasz współczesny świat. Czy to dobrze, czy źle, nie wiadomo. Można się o to spierać w nieskończoność. Na to pytanie każdy z nas musi sobie sam odpowiedzieć. To myślenie pozwoliło nam odkryć zupełnie nowe możliwości. Czy jednak ukazało nam choć odrobinę więcej rzeczywistości? Mogliśmy polecieć w kosmos, na Księżyc. Ale powraca nieustannie stare pytanie, czy dzięki temu człowiek stał się choć odrobinę lepszy?

Na koniec stajemy znowu przed ważnym dylematem. Co jest zasadą poznawalności – czy słowo, czy myślenie? Słowo musimy przyjąć z zewnątrz, zaś myślenie wydaje się być czymś jak najbardziej wewnętrznym. Kant sądził, że myślenie jest czymś całkowicie apriorycznym oraz autonomicznym. Skoro myślenie tak znakomicie ustala prawa fizyki, to z pewnością  może także ustalić prawa moralne. Kantowska etyka chciała oddać zasady moralne pod rządy myślenia i rozumu. Chyba jej się udało. To oznaczało, że rozum posiada wolność stanowienia praw moralnych, byleby spełniały kryterium powszechności, czyli były prawami ogólnymi lub powszechnymi (jak w fizyce). W ten sposób Kant postawił u podstaw moralności wolność myślenia. Co więcej, myślenia ogólnego. Natomiast wola została sprowadzona do roli służącej lub niewolnicy, która wykonuje posłusznie polecenia myślącego rozumu.

Tak pojmowana wolność myślenia nie może być zasadą poznawalności. Zasada nie może bowiem być wolnością, gdyż wolność znosi wszelkie zasady. Wolność myślenia czyni nasze poznanie i działanie czymś zupełnie dowolnym. Aby poznanie było poznaniem, a działanie działaniem, muszą mieć punkt oparcia lub zaczepienia. Zarówno poznanie  jak i działanie muszą mieć realne podstawy i zasady.

Zasadą poznania powinna być prawda, a zasadą działania dobro. Ale realna prawda występuje w bycie. Jak zatem przenieść ją do naszej władzy poznawczej, czyli do rozumu (intelektu). Otóż prawdę udostępnia rozumowi słowo, które jest nośnikiem prawdy. To właśnie słowo przynosi nam prawdę dostępną dla rozumu. Słowo daje nam bowiem rozumienie tego, co realne. Rozumiemy więc bytową prawdę dzięki obecności słowa prawdy w naszej władzy poznawczej. Dlatego słowo prawdy staje się zasadą poznawalności, czyli zasadą działania naszego rozumu. Rozum obdarzony słowem jest w stanie zaakceptować prawdę tego, co realne. Myślenie tego nie potrafi. Dlatego taki rozum staje się rozumem uznającym prawdę, czyli rozumem wierzącym. Tylko wierzący rozum może poznać prawdę.

Wydaje się, że Kant odebrał woli wolność i obdarzył nią myślenie rozumu. Chciał stworzyć rozum samorządny i niezależny. Rozum autonomiczny. Ten Kantowski rozum przejął dotychczasową charakterystykę woli. Teologia chrześcijańska przypisywała wolność woli tworząc pojęcie wolnej woli (liberum arbitrium – właściwie wolnej decyzji). W swojej metafizyce moralności Kant jednym posunięciem zabrał wolność woli, ponieważ ma być ona posłuszna rozumowi, a dał wolność rozumowi. Tym samym zbudował poznawczy liberalizm kładąc podwaliny pod wolność myślenia. Chyba nie zdawał sobie do końca z tego sprawy.

Wolność myślenia nie może być warunkiem lub zasadą poznawalności. Zasadą nie może być czysta możliwość, jaką stanowi ludzka wolność. Taka zasada musi być czymś realnym. Musi być realną aktywnością. To musi być moc poznawcza. Moc poznawczą posiada właśnie słowo. Słowo dysponuje bowiem mocą poznawczą prawdy, gdyż jest poznawczym skutkiem prawdy. Dlatego słowo może być mocą i zasadą poznawczą. Słowo daje nam realistyczne poznanie, czyli rozumienie rzeczywistości. Natomiast wolność myślenia stwarza jedynie nieokreślone możliwości, ale nie daje realnego efektu. Wolność myślenia umożliwia jedynie samo myślenie, ale pomyśleć możemy wszystko – to, co jest i to, czego nie ma. Takie dowolne myślenie tworzy zupełnie dowolne poglądy, jednak wielość dowolnych poglądów nie stanowi jeszcze poznania prawdy. Prawda jest jedna i nie da się z niej zrobić wielości poglądów. Wielość poglądów prowadzi do zagubienia prawdy, a ostatecznie do jej odrzucenia.

To właśnie dzisiejsza poprawność (polityczna) zastąpiła prawdę. Poprawność każe nam tolerować wszystkie wyrażone poglądy, a tym samym odrzuca jedną prawdę. Dlatego poprawność opowiada się za tolerancją błędów i wypaczeń, a nie za uznaniem prawdy. Mówiąc inaczej próbuje się dzisiaj przedstawić tolerancję jako prawdę. A to jest nieporozumienie. 

W poszukiwaniu zasad politycznych /5

Rozumienie rzeczywistości

Rozumienie powstaje na bazie realnego kontaktu z rzeczywistością. Taki kontakt zapewnia nam duchowa władza poznawcza – czyli rozum lub intelekt. Tylko rozum jest w stanie zrozumieć rzeczywistość. Ale rozum człowieka musi się zetknąć z prawdą realnego bytu.

Mój rozum, tak jak rozum każdego człowieka, jest przyczynowany przez prawdę mojego istnienia. Istnienie bytu jest wyposażone we własności transcendentalne prawdy, dobra i piękna. Transcendentalna własność prawdy przyczynuje zdolność i władzę poznawczą człowieka. Prawda jest otwartością i jawnością bytu. Pozwala ujawniać się i udostępniać bytom dla poznania.

Ale zarazem prawda bytu ludzkiego stanowi przyczynę ludzkiego poznania. Osobowa prawda sprawia nasze poznanie. To znaczy otwiera człowieka na każdą prawdę zawartą w realnym bycie. Dlatego ludzki rozum jest otwarty na prawdę i poszukuje jej dookoła siebie. Rozum jest otwarty na prawdę bytową, czyli jest zdolny przyjąć każdą napotkaną prawdę. Jednak żeby rozum mógł przyjąć spotkaną prawdę, musi posiadać w sobie odpowiednią zasadę i miarę do rozpoznawania prawdy.

W średniowieczu poznawczą prawdę definiowano jako adekwację tego, co realne oraz intelektu (rozumu). Adekwatność była pojmowana jako odpowiedniość i dostosowanie. A to znaczyło, że rozum albo intelekt powinien być dostosowany – jakby współmierny – do realnego bytu.

Skąd zatem intelekt czerpie owo przystosowanie albo współmierność (czyli odpowiednią i właściwą miarę)? Co jest miarą poznania rzeczywistości? Co pozwala przyjąć rozumowi (intelektowi) prawdę bytową? Te pytania nurtowały największych filozofów. Ale dawali oni różne odpowiedzi. Platon sądził, że człowiek czerpie miarę i zasadę poznania ze świata idealnego – z czasów preegzystencji. Natomiast Arystoteles uważał, że prawda jest nam po prostu dostępna w poznaniu – w kontakcie z rzeczywistością.

Z kolei myśl chrześcijańska w osobie św. Augustyna stwierdziła, że prawda jako miara i zasada poznania pochodzi od Boga na sposób iluminacji (czyli oświecenia). Bóg oświeca rozum człowieka swoją absolutną prawdą i dzięki temu człowiek może poznawać prawdę każdego realnego bytu, gdyż wszystko zostało stworzone przez Boga.

Jednak sceptycy – zarówno starożytni, jak i ci późniejsi z końca średniowiecza – twierdzili, że człowiek nie jest w stanie w ogóle poznać prawdy. Ludzki rozum, ani sam z siebie, ani przy pomocy dodatkowych usprawnień, nie jest zdolny do poznania prawdy. Rozum myśli bowiem o różnych rzeczach, wymyśla dowolne rzeczy. Jest w stanie wszystko pomyśleć i nawet wszystko zanegować, ale zupełnie nie wiadomo, kiedy natrafia na prawdę. Dlatego później Kant przyjmuje, że możemy myśleć o Bogu – tworzymy sobie ideę Boga – ale nie możemy stwierdzić i udowodnić, że Bóg istnieje albo że nie istnieje. A więc potrzebna jest nam wiara w Boga.

Chrześcijaństwo od początku stawiało na wiarę w Boga. Najważniejsze było zawsze Credo, czyli wyznanie wiary. Dla chrześcijanina miarą prawdy stawała się wiara – czyli przyjęcie i uznanie prawdy Słowa Bożego. Chrześcijańska wiara jest uznaniem prawdy – tej absolutnej Prawdy Boskiej, ale również tej prawdy bytowej osoby ludzkiej. Wierzę w boską prawdę, ale zarazem wierzę w osobową prawdę człowieka, stworzonego przez Boga.

Przyjęcie prawdy przez nasz rozum skutkuje pojawieniem się słowa prawdy. Osobowa prawda objawia się w rozumie jako słowo. Możemy powiedzieć, że właśnie słowo jest przyjęciem prawdy. Słowo występuje już w rozumie i jest podstawą rozumienia rzeczywistości. Jeżeli przyjmujemy Słowo Boże, to staje się ono podstawą rozumienia Boga jako Bytu Osobowego – właściwie Trójcy Osób Boskich. Jeśli natomiast przyjmujemy osobową prawdę człowieka oraz słowo ludzkie (słowo ludzkiej mądrości, czyli słowo filozoficzne), to będzie ono podstawą rozumienia człowieka jako bytu osobowego – podstawą rozumienia wcielonej osoby ludzkiej. Jeżeli z kolei przyjmujemy prawdę bytów nieosobowych (prawdę zwierząt i roślin, czyli prawdziwość ożywionej cielesności), to staje się ona poznaniem i rozumieniem bytów ze świata przyrody (ze świata cielesnego).

Człowiekowi potrzebne jest rozumienie siebie, świata i Boga. Musi więc spotkać się realnie z tymi bytami i przyjąć prawdę, która stanowi wyposażenie tych bytów. Konieczny więc jest kontakt na linii rozum - prawda poznawanych bytów. Tylko spotkanie z prawdą bytową może nam przynieść rozumienie rzeczywistości.

Ale mówiliśmy już, że rozumowi potrzebna jest miara do poznania prawdy. Taką miarą będzie słowo prawdy uzyskane w kontakcie z własną prawdą bytową. Moja osobowa prawda ujawnia się w rozumie jako słowo prawdy. Właśnie to słowo staje się miarą i podstawą do przyjęcia każdej bytowej prawdy. Dlatego powiemy, że słowo prawdy staje się zasadą poznania.

Wydaje się zatem, ze wszystko zależy od osobowej prawdy człowieka, ponieważ tylko prawda może uruchomić rozum (intelekt). Ale to nie może być prawda pochodząca z zewnątrz. To musi być prawda wewnętrzna, czyli prawda zawarta we własnym istnieniu człowieka. Inaczej mówiąc, moja prawda bytowa otwiera i uruchamia mój rozum. Osobowa prawda człowieka przyczynuje i uruchamia jego rozum. Człowiek jest więc w stanie poznawać prawdę i rozumieć rzeczywistość (realność bytów), gdy jego osobowa prawda pojawi się w jego rozumie jako słowo. Pojawiające się słowo uruchamia rozum. Możemy powiedzieć, że jakby „odpala” rozumność i poznanie. Jest starterem dla rozumności. Otwiera nasz rozum na rzeczywistość.

Słowo, które pojawia się w rozumie pod wpływem prawdy, jest podstawą rozumienia rzeczywistości, czyli daje nam możliwość rozumienia bytów. Jest to już owa możliwość adekwacji bytu i rozumu (intelektu). Poznawcza adekwatność polega na tym, że prawda bytu może dokładnie przylegać i pasować do słowa prawdy, które występuje w rozumie. Bez słowa prawdy rozum nie jest w stanie poznawać prawdy bytowej, czyli nie może poznawać realnych bytów. Rozum nie ma wówczas kontaktu z bytami. Bez słowa rozum jest po prostu ślepy. Nie może przyjmować prawdy realnych bytów. Dlatego bez słowa rozum nie jest w stanie niczego zrozumieć. Taki rozum będzie ślepy i głuchy, gdyż nie może otworzyć się na prawdę realności, czyli na samą rzeczywistość.

Rozum pozbawiony słowa prawdy jako zasady poznawczej zostaje skazany na wiedzę empiryczną (kojarzenie wrażeń lub zespolenie wyobrażeń). Rozum ogarnięty wiedzą empiryczną staje się magazynem rzeczy zbędnych, gdyż nie osiąga rozumienia rzeczywistości. Rozumienie realnych bytów nie jest w żadnym wypadku efektem wiedzy empirycznej. Nagromadzenie zmysłowych obrazków (różnych spostrzeżeń, wrażeń lub wyobrażeń) nie skutkuje żadnym rozumieniem. Co najwyżej możemy osiągnąć spójny obraz albo mapę rzeczywistości – taki obraz świata i nic więcej. Ten obraz świata (zwany też światopoglądem) nie daje nam jeszcze żadnego rozumienia.

Rozumienie rodzi się z kontaktu z prawdą realnych bytów, czyli z poznania realności, ponieważ tylko prawda daje nam rozumienie rzeczywistości. Jednak to musi być przyjęta prawda bytowa. Aby ta prawda została przyjęta i trafiła do naszego rozumu, musi on posiadać miarę adekwatności, czyli odpowiednią zasadę w postaci słowa prawdy. Słowo prawdy jest dla rozumu miarą i zasadą poznania. Bez niego poznanie nie zachodzi, gdyż poznanie powinno być realnym kontaktem z całym bytem. Właśnie taki kontakt z bytem umożliwia rozumowi słowo prawdy. Słowo otwiera rozum na każdą dostępną prawdę. Słowo jest kluczem, który otwiera rozum (intelekt) i umożliwia w ten sposób przyjęcie prawdy zawartej w bytach.

Rozum musi być uzdolniony do przyjęcia prawdy. A to sprawia, że rozum powinien mieć kontakt z własną osobową prawdą, która wywołuje w nim słowo prawdy. Należy więc uznać, że rozum musi mieć kontakt z osobą i osobową prawdą. To znaczy, że to osoba i jej aktywność otwiera rozum na rozumienie rzeczywistości. Sam kontakt zmysłowy z rzeczywistością niczego jeszcze rozumowi nie zapewnia.

To aktywność osoby usprawnia i doskonali rozum. Rozumowi niezbędna jest taka osobowa aktywność. Aktem osoby, który doskonali rozum, jest kontemplacja. Kontemplacja jest właśnie tym aktem, który otwiera rozum i obdarza go słowem prawdy. Kontemplacja jest aktem osobowej prawdy. To dzięki kontemplacji moja osobowa prawda otwiera mój rozum i sprawia w nim słowo prawdy. Jeśli natomiast kontemplacja ma wymiar nadprzyrodzony, to stanowi spotkanie z Prawdą Boską i owocuje przyjęciem Słowa Bożego. Taką kontemplację praktykują mistycy i zakony kontemplacyjne.

Dla poznania prawdy rozumowi potrzebna jest kontemplacja. Bez kontemplacji rozum nie zdoła osiągnąć słowa prawdy, które stanowi miarę i zasadę poznania. Bez kontemplacji rozum nie będzie w stanie uzyskać rozumienia rzeczywistości. Można powiedzieć, że rozum nie będzie mógł zbliżyć się do prawdy zawartej w bytach, a tym samym nie osiągnie realnego kontaktu z rzeczywistością.

Kontemplacja jest konieczna rozumowi do pierwszego kontaktu z rzeczywistością. Właściwie jest potrzebna do rozpoczęcia spotkania z rzeczywistością. Kontemplacja jest niezbędna dla osiągnięcia pierwszego (albo pierwotnego) słowa prawdy. Ale kontemplacja jest również konieczna do pokonania grzechu pierworodnego – tego grzechu poznania zła, gdyż kontemplacja prowadzi nasz rozum (intelekt) do poznania prawdy i dobra, oraz do przyjęcia słowa prawdy. Kontemplacja staje się bowiem samym przyjęciem prawdy, co owocuje zdobyciem słowa. Uzyskanie przez rozum słowa jest bezpośrednim skutkiem kontemplacji. Natomiast sama kontemplacja jest aktem osoby, a dokładnie – jest aktem osobowej prawdy człowieka lub Boga.

W akcie kontemplacji moja osobowa prawda obdarza mój rozum słowem prawdy. I od tej pory rozum może spotkać się z każdą dowolną prawdą zawartą w realnym bycie. Dzięki słowu prawdy rozum osiąga współmierność z prawdą bytową. Rozum zostaje otwarty na prawdę i przystosowany do niej. Dlatego może przyjmować prawdę i zdobywać prawdziwe poznanie rzeczywistości oraz jej rozumienie.

Rozum wyposażony w słowo prawdy rozumie rzeczywistość, gdyż rozumie poszczególne byty. Rozumie więc byt ludzki jako byt osobowy. Rozumie również Byt Boski jako Trójcę Osób. Ale rozumie także byty nieosobowe, które posiadają ograniczony zakres prawdziwości. Dopiero po zrozumieniu tych różnych bytów człowiek osiąga jakieś pełniejsze rozumienie rzeczywistości. Rozumienie rzeczywistości nie jest więc nagromadzeniem wiedzy zmysłowej. Rozumienie rzeczywistości jest sięgnięciem do głębi bytów i ujęcie ich w tym, czym są. To jest dotarcie do poziomu istnienia, jakie posiadają byty. Rozumienie jest prześwietleniem i wyjawieniem prawdy o bytach. Rozumienie jako słowo prawdy staje się światłem rozumu. Bo słowo jest światłością ludzi.